TOKTOK BLONG NAMBA 27 ANIVESERI BLONG SAINING BLONG VANUATU KONSTITYUSEN

KONSTITYUSEN PLES, PORT VILA,  TASDE 05 OKTOBA 2006, 7.00 AM.

 GRITING:

 Praem Minista, Hon Ham Lini VANUAROROA & Mrs LINI; Spika blong Palamen Hon Sam Dan AVOCK  & Mrs AVOCK; Jif Jastis, Your Lordship Vincent LUNABECK & Mrs LUNABECK; Presiden blong Malvatumauri Nasonal Kaonsel bl. Jif  Paul Tahi HUBWEHUBWENVANUA &  Mrs TAHI; DeputI Praem Minista, Hon Sato KILMAN  & Mrs KILMAN; Hon Ministas blong Gavman & Spouses; Excellencies Heads of Diplomatic Missions & Spouses; Lida blong Opposisen, Hon Serge Vohor RIALUTH  & Mrs VOHOR; Deputi Lida bl Opposisen, Hon Moana Carcasses KALOSIL & Mrs Carcasses; Hon Membas blong Palamen &  Spouses; Hon President of the Court of Appeal; Hon Judges & Magistrates; Members of the Diplomatic Corps; Jeaman blong Vanuatu Kristian Kaonsel representetiv, Pastor Stanley MOLI, Apostolic Church blong Vanuatu; Mayor blong Port Vila Municipality, Hon Paul Avock Hungai & Mrs Hungai; President blong Shefa Province, Hon John Markal & Mrs Markal;  Hon Ombudsman & Mrs Taurakoto; Hon Acting Attorney General & Mrs Dudley Aru; Hon Public Prosecutor Ms Kayleen Tavoa; Hon Public Solicitor & Mrs Toa; Komisina blong Polis, Lieutenant Colonel Patu LUI; Akting Komanda blong VMF, Major James ARU; Hon Jeamen blong:  Public Service Commission; -  Judicial Service Commission; -  Police Service Commission;  Teaching Service Commission;  Electoral Commission;  Mo, Citizenship Commission. Dairekta Jenerals blong Ol Gavman; Prinisipol Executive Ofisas blong Stet Konstityusenal Bodies; Dairektas blong Gafman Depatmens; Executive Directors & Governors blong Stet Statutori Bodies; Ol Politikal Advaisa blong Ministris; Ol Gafman Ofisas; Ol Loiya blong Gafman Sector; President of Vanuatu Law Society; President of Ni-Vanuatu Lawyers Association; Chairperson of Transparency International Vanuatu Chapter; Ol Jif blong Saut Efate; Jeaman blong Port Vila Taon Kaonsel blong Jifs; Ol Lida & Jif blong Pasifik Komyunitis; Jeaman bl. Chamber of Commerce; Secretary General bl Vanuatu National Workers Union; President bl. Vanuatu Nasonal Kaonsel bl. Woman; Directors blong Non-Government Organizations; Members blong Media; Ol Presiden mo Lidas blong ol Politikal Pati; Foma Presidents blong Vanuatu; Foma Praem Ministas blong Vanuatu; Parade Commander & Memba blong VMF Guard & VMF Band; Ol Jioj Lidas; Ol Jifs; Distinguished Guests; Ol Sitizens, ol Residents & ol  Fren; Ol Man, ol Woman, ol Yang Pipol & ol Pikinini; Pipol blong Vanuatu:  

A.         TOK WELKAM

 FASTAEM, mi gat bigfala Hona, Privilege, mo Gladhat olsem President blong Vanuatu, blong talem o addem tok “Tangkio” blong mi, from presence blong yumi evriwan we yumi stap long tis moning, mo blong talem tok “Welkam” long yumi evriwan, long Konstityusen Ples , long tedei, Konstityusen Dei, Tasde namba 05 Oktoba 2006.

 SPESEL WELKAM mo tangkio tu long evriwan, we yufala i save lisin long seremoni long tis moning , tru long Redio mo Televisen blong Vanuatu.

 B.         RIMEMBA TEDE

 TEDE YUMI stap blong rimemba se olgeta Papa mo Mama blong Konstityusen blong Vanuatu, oli bin tokbaut Konstityusen ya insaid long bigfala Konfrens Rum blong Gavman Bilding we istap long bihain long yumi, mo oli bin sainem Konstityusen ya, long wan seremoni we i tek ples stret long smol grass ya bihain long mi, we olgeta Lidas mo guests istap long hem, stret long 27 yia ipas, long namba 05 Oktoba 1979:

 From olgeta risen ya, tastawe fes Indipenden Gafman blong Vanuatu hemi disaid blong singaut haus ya se “Konstityusen Bilding, o Konstityusen Haus”, mo smol grass eria ya se “Konstityusen Ples”.

 NOMATA se nasonal Konstityusen blong yumi oli bin sainem long namba 05 Oktoba 1979, olsem we yumi evriwan i save, bat Konstityusen hemi gohet blong gat “legal effect” nomo start long 12 o’klok medel nait long 29 July 1980, we hemya nao hemi start blong Indipendens Dei blong Ripablik blong Vanuatu, neisen blong yumi.

 SO HEMI GUD tumas blong yumi ol Lidas mo pipol yumi continue blong rimemba dei ya, long tede, mo long evri yia, from hemi wan long olgeta impoten mo stamba dei blong kantri blong yumi olsem wan indipenden neisen.

 C.         TOKTOK BLONG TEDE

 HONORABOL LIDAS, Distinguished Guests, Pipol blong Vanuatu, Ol Fren:           

 TERM blong President blong Vanuatu hemi 05 yia. Hemya iminim se wan President bambae hemi pas tru long faiv Konstityusen Dei, mo faiv Indipendens Dei long wan term blong hem bifo term hemi finis:  

 TEDE, hemi namba tri Konstityusen Dei we mbae mi givim toktok olsem President. Namba tri occasion ya i soem se, naoya mi mi stap long medel blong term blong mi as President mo Hed blong Stet.  FROM risen ya, mi wandem ripitim samfala toktok we mi talem finis long last yia mo yia bifo. LONG sem taem tu mi wandem talem samfala nyufala toktok.  

 1.                   RIMEMBA OLGETA LIDA WE OLI GO FINIS

FAS TOKTOK we mi wandem mekem long important gathering ya long tede, hemi blong rimemba olgeta olfala senior Lidas blong yumi we oli raitem Konstityusen blong yumi.

TAEM YUMI mekem fasen ya, yumi stap leftemap neisen blong yumi wetem gudfala wok mo gudfala tingting we ol olfala senior lida blong kantri oli bin livim bihain blong yumi folem.

 MI NAO RIDIM nem blong olgeta Senior Lidas mo Membas blong Konstityusen Komiti blong 1979, we oli livim yumi finis. Ol nem i folem posisen blong olgeta long 1979 mo alphabetical order blong famili nem:

        i)                     PERE GERARD LEYMANG, Jif Minista blong Gavman blong Nasonal Yuniti long 1978 kasem 1979 , mo Jeaman blong Konstityusen Komiti 1979;

ii)                   FR. WALTER HADYE LINI, Deputy Jif Minister blong Gavman blong Nasonal Yuniti long 1978 kasem 1979, mo Vais Jeaman blong Konstityusen Komiti 1979, mo Fas Praem Minista blong Vanuatu long 1980;

iii)                  MR GEORGE KALTOI SINGARI KALSAKAU, Fas Jif Minista blong New Hebrides Gavman 1977 kasem 1978, Spika blong Representetiv Assembli long 1978 kasem 1979, mo memba blong Konstityusen Komiti long 1979;

iv)                  M. MICHEL BERNAST, Memba blong Konstityusen Komiti;

v)                    MR JACK KALOTRIP KALOTITI, Memba;

vi)                  MR AIME MALERE;

vii)                 MRS GRACE MERA MOLISA;

viii)               MR JOHN NAUPA;

ix)                 M. GUY (GIDU) PREVOT;

x)                   JIF RINGIAU;

xi)                 MR THOMAS RUEBEN SERU;

xii)                MR ONNYEN MORRIS TAHIGOGONA;

xiii)              MR MORRISON (MAURICE) TANGARASI;

xiv)               JIF PS. FRED KARLOMOANA TIMAKATA;

xv)                MR WALTER TULANGI MANEAI;

xvi)               MR LOUIS (LULU) VATU;

 MI ASKEM YUMI EVRIWAN i stanap long wan minit kwaet taem blong honorem mo rimemba olgeta Papa mo Mama blong Konstityusen we oli livim yumi finis:        

 (Wan minit Kwaet taem)

 (Afta Kwaet Taem):        Tangkio Papa God from Laif blong olgeta gudfala Lidas blong mifala we oli livim mifala finis. Tangkio long wais mo save we yu givim long olgeta we oli bin mekem wok blong yu. Amen.

 Tangkio Tumas Evriwan. Plis yumi sidaon bakegen.

 HONORABOL LIDAS, Distinguished Guests, Pipol blong Vanuatu, Ol Fren:           

 AFTA WE yumi honorem olgeta we oli livim yumi finis, mi wandem tekem janis tu long tede, blong talemaut nem blong olgeta Memba blong Konstityusen Komiti blong 1979 we oli laif yet i stap. Hemya nao nem blong olgeta folem alphabetical order blong famili nem:

 i)                     Mrs Madeline Kalchichi BAKOKOTO;

ii)                   Hon Maxime Carlot KORMAN;

iii)                  Hon Barak Sope MAAUTAMATE;

iv)                  Jif Willie Bongmatur MALDO;

v)                    H.E. Jean-Marie Leye Lenelhau MANATAWAI;

vi)                  Mr Donald Kalpokas MASIKEVANUA;

vii)                 H.E. Kalkot Mataskelekele MAULILIU.

viii)               JIF  MOLITAHITAMATA;

ix)                 Hon Joe NATUMAN;

x)                   Pastor Sethy John REGENVANU;

xi)                 H.E. Ati George SOKOMANU;

xii)                Mr George Pakoa TARIMANU;

xiii)              Retired Jif Tom TIPOLOAMATA;

xiv)               Mr Thomas TUNG;

xv)                Fr. George Augustus WOREK;

xvi)               Mr Vincent Boulekone VIRASANIEL.

 TANGKIO from olgeta wok we yufala imekem from Konstityusen blong Vanuatu:

 Olgeta storian blong yufala, ol diskasen, ol suggestion, ol serious toktok, ol fani tok, ol tabu tok, ol parabol, ol happy tok, ol sad storian, ol strong tok, ol kastom tok, ol tok blong piis, mo ol toktok blong kam tugeta long agrimen.  

MI WANDEM TEKEM janis ya long tede, long bihaf blong pipol blong Vanuatu neisen, long taem ya we yumi save toktok long yumi yet long laif ya, mi wandem talem bigfala tangkio long yufala, espesli yufala olgeta senior lidas blong yumi we yufala stap, bigfala tangkio long ol hadwok blong yufala, mo ol wokabaut blong yufala blong mekem neisen ya Vanuatu ikam antap.

 TANGKIO LONG GOD we hemi lidim yufala blong achievim samting we tede Vanuatu hemi stanap long hem ya blong helpem pipol mo neisen blong Vanuatu.

 2.                   PREVIOUS TOKTOK

 NAMBA TU TOKTOK we mi wandem talem long tede, mi wandem rimemba mo ripitim samfala impoten toktok we mi bin talem long toktok blong mi long Konstityusen Dei, samfala long  last yia 2005,  mo samfala long bifo last yia 2004:

i)                     STORI BLONG SAINEM KONSTITYUSEN

 WAN FAS TOKTOK we mi bin talem long last yia mo 2004 hemi abaut character mo courage blong olgeta olfala senior lidas we oli bin lidim toktok mo sainem Konstityusen blong fyuja Ripablik long 05 Oktoba 1979.

 ii)                   BACKGROUND BLONG KONSTITYUSEN

NARA TOKTOK we mi bin talem long previous Konstityusen Dei, hemi sotfala background blong Konstityusen, mo olgeta risen from wanem Konstityusen i bin sain long Oktoba 1979.

 iii)                  RIMEMBA OLGETA LIDA WE OLI GO FINIS

 NARA TOKTOK we mi bin talem long last yia mo 2004, hemi toktok blong rimemba olgeta olfala senior Lida blong Konstityusen we oli lego yumi finis.

 iv)                  WANEM YA I KONSTITYUSEN

 NAMBA FO TOKTOK we mi bin talem previously hemi smol toktok abaut mining blong ‘Konstityusen’ – se hemi mama loa we i talemaut olgeta stamba principles blong gudfala administration blong kantri.

 v)                    FYUJA BLONG KONSTITYUSEN

 LAS TOKTOK we mi searem long las yia mo 2004, mi bin talemaut abaut fyuja blong Konstityusen blong yumi – se afta 25 yia blong Indipendens, hemi stret taem blong Review long Konstityusen, blong helpem Vanuatu olsem wan neisen, hemi save develop long stebol rod, blong helpem laif blong pipol.

 3.                   MINING BLONG PRIAMBOL

NAMBA TRI TOKTOK we mi wandem searem wetem yumi long tede hemi wan sotfala toktok nomo, be hemi impoten tumas long Vanuatu olsem wan neisen.

 TOKTOK ya hem wan nyufala toktok blong mi talemaut long wan Konstityusen Dei, olsem tede, be tingting blong hem ino nyu long yumi.  

LADIES & GENTLEMEN, CONCLUSION blong Priambol blong Konstityusen we yumi ridim long tis moning i talem se:  “…Yumi talemaot se yunaeted mo fri Ripablik blong Vanuatu hemi stanap folem gudfala Melanesien Kastom fasin, faith long God, mo Kristian stamba rul, [o Christian principles,]  mo ] From risen ia, yumi givim long yumi Konstityusen ya.”

 IGAT SAM TINGTING se conclusion blong Priambol hemi contradictem hemwan from se “Faith long God” hemi minim diffren samting, mo “Christian Principles” hemi minim diffren samting. 

MI WANDEM TALEM I KLIA TUMAS long yumi pipol blong Vanuatu se, stamba tingting mo stamba ‘intention’ blong Priambol blong Konstityusen hemi simpol mo klia se:

 VANUATU hemi wan Kristian Kantri.  HEMI WAN Kristian Kantri we hemi stanap long Traditional Melanesian Values, Faith long God mo Christian principles. Be toktok ya ‘Faith long God” o Trast long God, hemi no tokbaut eni kain God, bat hemi tokbaut o minim nomo God we Hem i Kristian God, we Hem i God Papa, God Pikinini mo God Tabu Spirit. DEKLARESEN ya ino tekemaut rait blong wan person long Vanuatu blong worship olsem we hemi wandem folem fandamental rait blong hem.

 4.                   LAST TOK MO WISHES 

NAMBA FO TOKTOK, mo las toktok, we mi wandem  mekem se: YUMI AS A NEISEN MO PIPOL  yumi mas gohet wetem gladhat, mo gudtingting, blong fainem mo stanemap olgeta rod mo fasin blong servem pipol blong yumi:

 PIPOL OLI GAT KONSTITYUSENAL RAIT  blong oli hapi. Hemya hemi givim wan bigfala challeng tumas long Konstityusenal system blong Ripablik blong Vanuatu – from hemi minim se evri part blong society blong yumi oli nid blong wok tugeta olsem wan complete sistem blong save helpem pipol blong kantri:

 HEMYA i minim se olgeta Konstityusenal, Legal, Political, Ekonomik, Sosial, Kastom, Spiritual mo nara sectors oli mas wok olsem wan yunaeted mo complementary system, we hemi givim wanwan sitizen, grup mo komyuniti blong oli gat wan stret mo fea janis o opportunity blong kasem happiness folem tru drim we istap long Konstityusen.

 HEMYA INO WAN ISI challenge, from bodi blong Konstityusen hemi wan Legal document we hemi tokbaut Legal Rights mo requirements blong pipol mo institutions. Be long semtaem Konstityusen priambol hemi talemaut kaljoral mo spiritual prinsipols tu blong yumi folem.  

HONORABOL LIDAS, Distinguished Guests, Pipol blong Vanuatu, Ol Fren:   

·         Ae blong yumi ino save luk Papa God, from Hem i Spirit.  

·         Memori blong yumi ino save kasem hem, from Hem i laif bifo yumi bon, mo bae Hem i stap yet afta we yumi livim laif ya. Laif blong Hem inogat end long hem.  

BE SEM GOD YA, tru long waes mo lav blong Hem, Hem yet i putum yumi: 

Ol pikinini,  Ol yang pipol, Ol woman, Mo ol man,  

BLONG YUMI tru stewards mo wokman blong Hem, blong yumi karemaot olgeta wok we Hem i putum i stap wet long foret blong yumi, blong yumi mekem wandem we Hem i wandem, be ino wanem we yumi wandem:  HEMI TAEM , blong yumi pipol blong Vanuatu , yumi yusum taem naoya ,  blong wok wetem wan hope mo purpose, blong helpem yumi bakegen olsem wan pipol mo neisen we Yumi Stanap Long Tok Blong God.

 WETEM SMOL TOK  ya, mi wandem finisim toktok blong mi long tede, mo wishim yumi evriwan, wan Happy 27 Aniveseri blong Konstityusen Dei.

 Happy Konstityusen Dei evriwan.

 Tankio tumas long attensen blong yumi evrwiwan.